در تابستان سال گذشته نخستین موج بحران مالی دامنه صندوقهای سهام و سرمایهگذاری (موسوم به Hedge-Fond) را گرفت. بانک سرمایهگذاری “بیر استرنس” اعلام کرد که چندین میلیارد دلار ضرر کرده است و به همراه آن بانکهای آلمانی “IKB” و سپس بانک فدرال “ساکسن ال بی” که در بازارهای مالی آمریکا سرمایهگذاری کرده بودند نیز با بحران مالی سختی روبهرو شدند که از طریق کمکهای دولتی از این بحران نجات یافتند! در موج دوم، گروههای مالی بزرگی چون “سیتی گروپ” و “مریل لینچ” خبر از میلیاردها دلار ضرر در دفاتر مالی خود دادند. در این هنگام بود که راه برای صندوقهای اعتباری دولتهای چین، سنگاپور و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس باز شد و آنها به شریانهای بانکی آمریکا سرمایه تازه تزریق کردند! در موج سوم این بحران، نخست بانک مرکزی آمریکا با ضمانتی ۲۹ میلیارد دلاری بانک سرمایهگذاری “بیر استرنس” را از خطر ورشکستهگی رهانید و سپس این بانک توسط گروه مالی “چی پی مورگان” با بهایی بسیار نازل خریداری شد. در همین حال ترس از رکود اقتصادی در اروپا و آمریکا بالا گرفت! این ترس با ورشکستهگی بزرگترین صندوقهای اعتبارات مسکن در آمریکا، یعنی “فردی مک” و “فانی مای” به اوج خود رسید. دولت آمریکا برای برقراری ثبات در بازارهای اعتبارات مسکن مجبور به دولتیکردن این دو موسسه شد! دولت آمریکا اما در آغاز موج چهارم در مورد موسسه مالی “لهمان برادرز” که بیش از ۱۲۰ سال سابقه دارد کمکی نکرد و ورشکستهگی آن همه بازارهای مالی و سهام را شوکه کرد، اما همزمان با تزریق بیش از ۷۰ میلیارد دلار بزرگترین شرکت بیمهای این کشور موسوم به AIG که با ۶۰ درصد افت ارزش سهام در آستانه ورشکستهگی قرار گرفته بود را نجات داد و کنترل آن را بهدست گرفت! با این حال ۱۹ سپتامبر شش بانک مرکزی در تصمیمی هماهنگ مبلغ ۲۵۰ میلیارد دلار وام در اختیار بازارهای مالی قرار دادند! با این اقدام از روند نزولی شاخصهای بازار سهام در کشورهای مهم صنعتی بهطور موقت کاسته شد. در موج چهارم که تازه آغاز شده، سیاست پول ارزان و تزریق نقدینگی “گرین اسپان” (رییس سابق بانک مرکزی آمریکا) به طور کلی به پایان رسید. در دوران او بانک مرکزی آمریکا بارها بهای بهره راهبردی را کاهش داد. افزایش تقاضا برای پول در بازارهای بینالمللی منجر به افزایش بیش از پیش بهای بهره خواهد شد.
این بحران، که هنوز نتیجه نهایی آن معلوم نیست، در کوتاه مدت، هژمونی آنگلو- ساکسن را در بازارهای مالی شکسته است. دلارهای نفتی و ذخیره ارزی چین با پشتوانه ۵ /۱ تریلیون دلار از هنگام بروز موج دوم بحران در بازارهای مالی آمریکا حضور یافتهاند. یکی دیگر از پیامدهای این بحران، فرمات جدید بازارهای مالی است. “جی پی مورگان”، “بیر استرنز” را میخرد، آلیانس آلمان، درسدنر بانک را با یازده میلیادر یورو ضرر به مبلغ ۹ میلیارد یورو به “کومرتس بانک” میفروشد و در انگلیس، “لویدز” ظرف ۴۸ ساعت “هالیفاس بانک” اسکاتلند را که سهام آن ۷۰ درصد تنزل کرده بود به میزان نازل ۵ /۱۵ میلیارد دلار بهدست میگیرد. کنسرن مالیای که از دل آن بوجود میآید، یک چهارم همه حسابهای جاری و یک سوم همه وامها ی مسکن را در اختیار خود دارد. همزمان در آمریکا نیز اعلام شد که بانک سرمایه گذاری “مورگان استنلی” (دومین بانک بزرگ آمریکا) با مشکلاتی جدی روبروست و مذاکره در زمینه ادغام آن در کنسرن مالی Wachovia در جریان است.
فردی مک (Freddie Mac) و فانی می (Fannie Mae)
فردی مک (Freddie Mac) و فانی می (Fannie Mae) همواره به منزله پشتوانهای برای سایر نهادهای مشابه عمل میکردند؛ مقدار بدهی آنها به یک و نیم تریلیون (۱۵۰۰ میلیارد) دلار رسیده بود
که دولت آمریکا کنترل آنها را بهدست گرفت. کاخ سفید با ملی کردن دو بانک اصلی این کشور در صدد مدیریت بحران مالی برآمده است. در گوشهای از تفسیر ۹ سپتامبر روزنامهی دانمارکی “برلینگسکه تیدنه” پیرامون ملی کردن دو بانک مهم در آمریکا آمده بود: «تصمیم دولت آمریکا مبنی بر ملی کردن دو بانک اصلی رهنی (فانی می و فردی مک) بیانگر آن است که بحران بازار مستغلات در این کشور بسیار گسترده است. انتقادی که به هنری پاولسون (وزیر مالی آمریکا) در این میان وارد است، تاخیر در دولتی کردن این دو بانک میباشد. وزیر مالی آمریکا با پرداخت پول به این دو بانک، به سهامداران و مدیران بانک این فرصت را داد که بخشی از سودهایی را نصیب خود کنند که از سیاستهای نامسوولانه در عرصهی وامدهی به دست آمده بودند. نجات سهامداران خصوصی و مدیران برجسته نباید از طریق پول مالیاتدهندگان باشد.» در گزارش روزنامهی انگلیسی تایمز دربارهی نتایج ملی کردن دو بانک آمریکایی آمده بود: «نجات دو بانک فانی می و فردی مک به لحاظ عملی و به لحاظ فلسفهی بانکداری بدون ریسک و خطر نیست. این اقدام به عنوان یک پیام، این خطر بزرگ را در بر دارد که کردار و رفتار اشتباه نه تنها مجازاتی را بهدنبال نخواهد آورد، بلکه پاداشی را نیز سبب خواهد شد. در چشمانداز طولانی، آیندهی این دو بانک ناروشن و نقش دولت نیز در بازار مستغلات نامطمین خواهد بود. نیازهای سیستم مالی و رشد اقتصادی برای دولت آمریکا در این اقدام از اولویت برخوردار بودهاند.» به گزارش روزنامهی آلمانی فاینانشال تایمز دویچلند «دولت آمریکا از کانالهای مختلف به این دو بانک متضرر پول تزریق میکند. این دو بانک تقریبن ضامن نیمی از بانکهای مسکن و زمین در آمریکا هستند. مجموع کمکهای مالی به این دو بانک بالغ بر ۲۰۰ میلیارد دلار تخمین زده میشود.»
برادران لمن (Lehman Brothers) و مریل لینچ (Marrill Lynch)
در ادامه، بحران بانکها به گونهای دراماتیک تشدید شد. برادران لمن (Lehman Brothers) چهارمین بانک بزرگ آمریکایی برای سرمایهگذاری، بامداد دوشنبه (۱۵ سپتامبر) ورشکستهگی اعلام کرد! “بانک آمریکا” نیز مریل لینچ (Marrill Lynch) سومین بانک بزرگ سرمایهگذاری در آمریکا را در خود ادغام ساخت. اعتماد به ثبات بانکهای بزرگ آمریکایی برباد رفته است! بانک برادران لمن (چهارمین بانک بزرگ آمریکایی برای سرمایهگذاری) که سنت درازمدتی دارد و ۱۵۸ سال پیش توسط مهاجران آلمانی بنیادگذاری شد، فصل به فصل میلیاردها دلار ضرر کرد. آخرین ضرر این بانک که رکورد محسوب میشد، در دومین سه ماههی امسال و بالغ بر چهار میلیارد دلار بود. تلاشهای شتابزده برای جذب سرمایههای تازه بیهوده بود. برای مدیریت این بانک (که یکی از نیرومندترین و پرافتخارترین بانکهای آمریکایی بود) هیچ راه دیگری جز اعلام ورشکستهگی باقی نماند. مریل لینچ (سومین بانک بزرگ سرمایهگذاری در آمریکا) به ساحل نجات رسید. “بانک آمریکا” مسوولیت این بانک را برعهده گرفت.
دوشنبه (۱۵ سپتامبر) به نام “دوشنبه سیاه” درتاریخ مالی و بانکی دنیا ثبت شد. در این روز شاخص دوجونز آمریکا در پایان معاملات (به وقت محلی)، به پایینترین حد خود، پس از حملههای تروریستی ۱۱ سپتامبر رسید، شرکت بیمهای AIG (بزرگترین شرکت بیمهای ایالات متحده) با ۶۰ درصد افت ارزش سهام در آستانه ورشکستهگی قرار گرفت و سپس (در روز سهشنبه) “لیمان برادرز” (یکی از قدیمیترین موسسات مالی ایالات متحده) اعلام ورشکستهگی کرد.
البته بحران تازه تنها در درون مرزهای ایالات متحده باقی نماند و طبق معمول بازارهای بینالمللی را هم در نوردید. در پی ورشکستهگی بانک برادران لمن (Lehman Brothers) بازارهای بورس در سراسر جهان، در طی روزهای گذشته دستخوش نوسانهای شدیدی شده بودند. در روزهای آغازین هفته جاری ارزش سهام بانکهای فرانسوی در اروپا سقوط کردند و بانک مرکزی ژاپن در آن سوی دنیا مجبور شد بیش از ۱۳ میلیارد یورو به بازار خود تزریق کند تا این بازارها را آرام کند. آکسل وبر (رییس بانک مرکزی آلمان) اعلام کرد که دلیلی برای نگرانی از آثار منفی بحران مالی آمریکا در این کشور وجود ندارد. او گفت که «نشانی از ناآرامی در بازار دیده نمیشود» . البته دولت ائتلافی آلمان در عین حال ۱۶ سپتامبر اعلام کرد که در حال آمادهسازی برنامهای برای کنترل بازارهای مالی است. اوتو برنهارت (رییس کارگروه مالی دولت ائتلافی آلمان) اعلام کرد که به نظر حزب او بخش خصوصی به تنهایی از پس مهار بحران برنمیآید. به گفته برنهارت فراکسیون او در مجلس، در پاییز آینده طرحی را برای “افزایش نظارتها” ارایه خواهد داد. گرهارد شیک (از سیاستمداران اقتصادی سبزها در آلمان) هم بر این عقیده است که بازار نشان داده که قابلیت خودتنظیمی ندارد و نباید آن را به حال خود رها کرد! به اعتقاد وی باید یک سیستم نظارت مالی در کل قاره اروپا به راه بیفتد که در مواقع بحران به سرعت از خود واکنش نشان دهد. علاوه بر آن لازم است که دادوستد اوراق بهادار هم بهصورت شفاف و در بازارهای عمومی صورت گیرد نه در بازار سیاه.
دولت آمریکا میکوشد بانکهای بحرانزده را از چنگ وامهای سنگین برهاند تا به این وسیله با نوسانها و ناآرامیهای حاکم بر بورسها مقابله کند. بروکلی مکلوکلین (سخنگوی وزارت خارجه آمریکا) در این ارتباط اظهار داشت که مقامات مسوول برای رفع بحران، تمامی گزینهها را مورد بررسی قرار خواهند داد. این امر از جمله اقدامات قانونی و مصوبات دولتی را در بر خواهد گرفت. بنابر اظهارات برننکی، بحران مالی کنونی باید از طریق همکاری با کنگره آمریکا رفع گردد و چرخه اقتصاد آمریکا دوباره به گردش افتد. به عقیده هنری پلسون (وزیر دارایی آمریکا) باید بیش از همه با دو چیز مقابله کرد: یکی خطراتی که از کم و کیف نظام موجود سرچشمه میگیرند و دیگری استرس حاکم بر بازارهای سرمایه. از سوی دیگر سقوط اخیر سهام در بازار نیویورک، دادستانی این ایالت را بر آن داشته، تحقیقاتی در ارتباط با سوداگریهای تقلبآمیز در بازار بورس آغاز کند. اعلام ارایهی این برنامهها از سوی دولت آمریکا بر بورسها تاثیری مثبت داشت، بازار بورس نیویورک (وال استریت)، روز ۱۸ سپتامبر شاهد تحرکی مثبت بود. شاخص سهام آمریکا (داو جونز) در پایان بازار روز، سه و نیم درصد افزایش یافت. شاخص سهام در بازار بورس توکیو روز ۱۹ سپتامبر شاهد صعودی سه درصدی بود. افزایش شاخص سود سهام در بازارهای بورس سنگاپور و هنگکنگ به ترتیب چهار درصد و هفت درصد افزایش پید کردند.
بانک IKB که با ورشکستهگی خود
میلیاردها یورو به KfW خسارت وارد کرد
روز ۱۷ سپتامبر اعلام شد که بانک KfW آلمان مبلغ ۳۰۰ میلیون یورو به حساب بانک آمریکایی “لیمان برادرز” واریز کرده است. وزارت دارایی آلمان، رسوایی بهوجود آمده را یک «اشتباه فنی» خوانده که «سهوا» اتفاق افتاده و خواسته تا هرچه سریعتر جزئیات آن روشن شود. بانک IKB آلمان (که در جریان بحران مالی آمریکا ورشکست شد) نیز از زیرمجموعههای KfW بود و این بانک را متحمل میلیاردها یورو زیان کرد. هییت مدیره KfW قصد دارد بانک IKB را به موسسه سرمایهگذاری Lone Star آمریکا بفروشد. اقتصاددانان مجلس و دولت آلمان روز چهارشنبه خواستار پاسخ این بانک در مورد اشتباه صورتگرفته شدند. تا کنون این طور به نظر میرسد که بانک آلمانی۳۰۰ میلیون یورو را از دست داده باشد. به اعتقاد کارشناسان، این بانک میتوانسته انتقال پول را در جریان واریز متوقف کند. البته مقامهای KfW میگویند که تمام تلاش خود را برای بازگرداندن پول به کار بستهاند؛ تلاشی که موفقیتآمیز نبوده است. اکنون این بانک سعی میکند نیمی از پول را از طریق داراییهای بانک لیمان برادرز زنده کند. البته بانک KfW آلمان از نظر حقوقی و فنی تحت نظارت وزارت دارایی این کشور است که برخی نمایندگان مجلس قصد دارند آن را مانند بانکهای خصوصی تحت پوشش BAfin در بیاورند. (Bafin مجموعهای دولتی برای نظارت بر فعالیتهای بنگاههای مالی و بانکها در آلمان است)
در اجلاس سران هشت کشور صنعتی در هالیگندام آلمان (سال ۲۰۰۷) برخی از رهبران، مخالف اعمال هرگونه کنترلی بر بازارهای مالی بودند. اکنون نئو لیبرالهای محافظهکار آمریکا با دست خود موسسات مالی را دولتی میکنند. آنها شش ماه پیش با یک اعتبار بزرگ، فروش اضطراری بانک “بیر استیرنز” را به کنسرن مالی “مورگن چیس” ممکن ساختند و سپس توسط دولتیکردن بانک “فانی می” و “فردی مک” پشتوانهای اعتباری در ابعاد باورنکردنی پنج هزار میلیارد دلار فراهم آوردند. (بدهی بانک برادران لمن ۶۱۳ میلیارد دلار بود) شاید دولت آمریکا به مرزهای توان کارآیی مالی خود رسیده باشد. در روز هفتم ماه فوریه سال ۲۰۰۷ میلادی بانک انگلیسی “چ اس بی سی” اعلام داشت که به خاطر ریسک بالایی که در بازار مسکن آمریکا وجود دارد، نیاز به افزایش ذخیره مالی خود دارد. در آن زمان کسی نمیدانست که این موضوع سرآغاز بحران مالی خواهد بود که با هر موج آن بخشی از الیگارشی مالی آمریکا فرو میریزد و همزمان الیگارشی دیگری از دل ویرانههای آن با فرمات جدیدی بیرون میآید.
محمود صالحی / فرانکفورتر آلگماینه / Karl Zawadzky
خبرگزاری فرانسه / برلینگسکه تیدنه / تایمز / فاینانشال تایمز / رادیو دویچه وله
زیرنویس:
نوشتههای دیگر در این مورد
- 18 July: اقتصاد آمریکا تا کجا بحران را تحمل میکند؟
- 03 August: خودکشی سیستم سرمایهداری از دید یک سرمایهدار (Georg Soros)
- 22 September: کابوس آمریکایی (بحران بازارهای مالی جهان)
